10.2001

bluewave : strategy

latest updates

strategy
marketing
operations
finance
commentary
book reviews
archipelago
home

alexander
consulting

 

 

καθετοποίηση: μια από τις βασικές στρατηγικές επιλογές της σύγχρονης επιχείρησης

Πολύ συχνά στον ελληνικό οικονομικό τύπο και συγκεκριμένα στον σχολιασμό των αποτελεσμάτων μιας επιχείρησης, συναντάει κανείς το σχόλιο "η επιχείρηση είναι πλήρως καθετοποιημένη" και συνεκδοχικά το συμπέρασμα ότι κάτι τέτοιο είναι ευνοϊκό για την δομή κόστους της. Η καθετοποίηση (vertical integration) και ο βαθμός της είναι ένα θέμα μεγάλης στρατηγικής σημασίας με τεράστιες επιπτώσεις στην επιχείρηση, στην στρατηγική λειτουργίας της και στην απόδοση της. Υπάρχει τεράστια βιβλιογραφία πάνω στο θέμα αυτό στην οικονομική επιστήμη, αλλά εδώ θα το δούμε από την άποψη μάνατζμεντ.

Το θέμα της καθετοποίησης είναι πολύπλευρο, και έτσι ας έχουμε πάντα το νου μας στην αρχή ότι το να γενικεύει κανείς είναι να ηλιθιεύει στην περίπτωση αυτή. Οι αποφάσεις καθετοποίησης συνήθως απασχολούνται με ορισμένα βασικά ερωτήματα: Ποια είναι τα όρια των δραστηριοτήτων της επιχείρησης; Ποιες είναι οι σχέσεις της με άλλες επιχειρήσεις προμηθευτών και πελατών εκτός των ορίων αυτών; Τι αλλαγές χρειάζονται στις σχέσεις αυτές ή στα όρια δραστηριοτήτων της επιχείρησης και ποια θα είναι η επίδραση τους στην ανταγωνιστική της θέση;

Σε κάθε κλάδο μια επιχείρηση μπορεί να θεωρηθεί σαν ένας κρίκος στην αλυσίδα μετατροπής πρώτων υλών σε συγκεκριμένα προϊόντα και της διάθεσης τους στην αγορά. Με γνώμονα την διαδικασία παραγωγής και διάθεσης ενός προϊόντος, τα βασικά στοιχεία στις αποφάσεις καθετοποίησης είναι τρία - η κατεύθυνση της (προς τα εμπρός ή προς τα πίσω), η έκταση της και η ισορροπία μεταξύ των διαφόρων καθετοποιημένων σταδίων.

- κατεύθυνση καθετοποίησης: μια μεταποιητική επιχείρηση μπορεί να καθετοποιηθεί προς τα πίσω, με στόχο τον έλεγχο των προμηθειών της, ή προς τα εμπρός με στόχο τον έλεγχο της διάθεσης των προϊόντων της. Η πρώτη περίπτωση, συχνά έχει τη μορφή της απόφασης "φτιάχνω μόνος μου ή αγοράζω από αλλού;" (make or buy?) και είναι από τις πιο σημαντικές τόσο στο χρηματοοικονομικό μάνατζμεντ όσο και στο μάνατζμεντ παραγωγής. Θεωρείται αμυντική και έχει ως σκοπό τον έλεγχο του κόστους. Η προς τα εμπρός καθετοποίηση θεωρείται επιθετική και έχει ως σκοπό την επέκταση της επιχείρησης στην αγορά με έλεγχο της χονδρικής και λιανικής διάθεσης του προϊόντος. Μια επιχείρηση μπορεί να καθετοποιηθεί και προς τις δύο κατευθύνσεις αλλά συνήθως συγκεντρώνεται στην μια και κατά κανόνα στην καθετοποίηση προς την κατεύθυνση της διάθεσης.
- έκταση καθετοποίησης: πολλές μεταποιητικές επιχειρήσεις παραμένουν πιστές στη μεταποίηση τους αυτή καθ' εαυτή, αλλά συχνά καθετοποιούνται ένα ή δύο στάδια προς τα εμπρός ή πίσω. Μερικές καθετοποιούνται πλήρως, όπως πχ οι εταιρίες πετρελαίων που ελέγχουν από την έρευνα και εξόρυξη του πετρελαίου στη διύλιση, διακίνηση, και λιανική πώληση. Στο άλλο άκρο υπάρχουν οι λεγόμενες "κούφιες" επιχειρήσεις (hollow companies) που εξαρτώνται παντελώς από άλλες επιχειρήσεις για σχεδόν όλες τις διαδικασίες τους, τις οποίες απλώς συντονίζουν (για το λόγο αυτό συχνά αποκαλούνται και network companies).
- ισορροπία: η επιχείρηση πρέπει να αποφασίσει κατά πόσο τα διάφορα καθετοποιημένα στάδια θα είναι πλήρως εξισορροπημένα ή όχι. Η πλήρης εξισορρόπηση απαιτεί πχ ότι ένας προμηθευτής θα παράγει όλες τις απαιτούμενες προμήθειες και ότι η επιχείρηση θα καταναλώνει όλη την παραγωγή του προμηθευτή. Οι οποιεσδήποτε αποκλίσεις από την ισορροπία αυτή σημαίνουν ότι θα υπάρχουν και άλλοι εξωτερικοί προμηθευτές και πελάτες και έτσι απαιτούν προσεκτική εξέταση του πλέγματος των μεταξύ τους σχέσεων.

Ας σημειωθεί ότι μια επιχείρηση μπορεί να καθετοποιηθεί δημιουργώντας μια νέα επιχείρηση για κάποιο στάδιο της διαδικασίας παραγωγής και διάθεσης ή να εξαγοράσει μια υπάρχουσα στο στάδιο αυτό επιχείρηση. Πρέπει τέλος να τονίσουμε ότι ο μόνος λόγος για την επένδυση πόρων στην καθετοποίηση είναι η ενίσχυση της ανταγωνιστικής θέσης της επιχείρησης.

πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα καθετοποίησης
Η προς τα πίσω καθετοποίηση μπορεί να ωφελήσει μια επιχείρηση εφόσον δημιουργήσει τις οικονομίες κλίμακας των προμηθευτών της, όταν οι προμηθευτές απολαμβάνουν υψηλά περιθώρια κέρδους, όταν οι προμήθειες είναι σημαντικές στην παραγωγή και η διαδικασία παραγωγής τους είναι σχετικά εύκολη. Η καθετοποίηση ανεξαρτητοποιεί την επιχείρηση από τους προμηθευτές της κάτι που είναι επιθυμητό αν οι προμηθευτές δεν είναι αξιόπιστοι ή βρίσκονται σε ισχυρή διαπραγματευτική θέση.

Η προς τα εμπρός καθετοποίηση είναι πλεονέκτημα για μια επιχείρηση με το δικό της δίκτυο χονδρικής ή λιανικής διάθεσης, αν τα υπάρχοντα δίκτυα είναι αναξιόπιστα και δημιουργούν προβλήματα στην παραγωγή ή αν η δημιουργία δικτύου διάθεσης είναι φθηνότερη από τις συναλλαγές με μεσάζοντες. Μια επιχείρηση μπορεί να καθετοποιηθεί επίσης προς τα εμπρός σε μεταποίηση (πχ επιχειρήσεις πρώτων υλών) και έτσι να αποφύγει κάπως τον ανταγωνισμό με βάση την τιμή, που είναι ο κανόνας στους κλάδους κοινών εμπορευμάτων (commodities). Στην περίπτωση αυτή επειδή βρίσκεται λίγο πιο κοντά στον τελικό πελάτη μπορεί να δημιουργήσει διαφοροποιημένα και έτσι πιο επικερδή προϊόντα. Χαρακτηριστικές στην περίπτωση αυτή είναι πχ οι επιχειρήσεις ιχθυοκαλλιέργειας ή πτηνοτροφείων στην Ελλάδα που έχουν μπει στους κλάδους ετοίμων γευμάτων.

Τα μειονεκτήματα της καθετοποίησης σχετίζονται κυρίως με τον κλάδο μιας επιχείρησης και είναι η επένδυση περισσότερων κεφαλαίων στον κλάδο, που μπορεί να είναι πιο αποδοτικά αλλού, και το αυξημένο ρίσκο της επιχείρησης μια και δραστηριοποιείται σε περισσότερους τομείς. Η καθετοποίηση επίσης παγιδεύει την καθετοποιημένη επιχείρηση σε συγκεκριμένες παραγωγικές διαδικασίες και εγκαταστάσεις, λόγω των επενδύσεων που έχει κάνει σε αυτές, και δεν της επιτρέπει να τις ξεφορτωθεί εύκολα αν ξεπεραστούν από τις εξελίξεις. Έτσι είναι εκτεθειμένη σε οποιεσδήποτε τεχνολογικές εξελίξεις στην παραγωγή και σε καινούργια καινοτομικά προϊόντα από ανταγωνιστές. Είναι ο βασικός λόγος που τα τελευταία χρόνια οι επιχειρήσεις πολλών κλάδων έχουν εγκαταλείψει την καθετοποίηση και έχουν αφοσιωθεί σε ορισμένα μόνο στάδια της διαδικασίας παραγωγής-διάθεσης. Ένα άλλο μεγάλο μειονέκτημα είναι η δυσκολία εξισορρόπησης της δυναμικότητας όλων των σταδίων παραγωγής και διάθεσης. Η βέλτιστη δυναμικότητα ενός σταδίου σπάνια είναι και η βέλτιστη στα επόμενα ή προηγούμενα στάδια, με αποτέλεσμα να δημιουργούνται προς τα πάνω ανάγκες προμηθειών εξωτερικά στα στάδια που υστερούν και προς τα κάτω ανάγκες ανεύρεσης νέων πελατών για τα στάδια που υπερκαλύπτουν τις ανάγκες της αγοράς.

Γίνεται εύκολα φανερό ότι η καθετοποίηση δεν είναι ούτε ευλογία ούτε κατάρα για μια επιχείρηση. Εκείνο που προέχει στις σχετικές αποφάσεις είναι το κατά πόσο η καθετοποίηση δημιουργεί μακροπρόθεσμα ανταγωνιστικά πλεονεκτήματα που ενισχύουν την θέση της επιχείρησης στον κλάδο της.

[strategy 10.2001]


update

Ένα νέο είδος προσεκτικά επιλεγμένης καθετοποίησης έχει αρχίσει να κάνει την εμφάνιση του στα τέλη της δεκαετίας '00.

[strategy 01.2010]

 

.

Nothing endures but change     Heraclitus

© alexander consulting     management at its best